Ondanks de thematische connectie met het album uit 2001 en een paar verwijzingen ernaar middels fragmenten (zo is een fractie van Pressure te horen) en naar latere albums, waaronder We're Here Because We're Here (2010), is The Optimist zowel herkenbaar als vernieuwend. Zo zijn er enerzijds de bekende opbouw met steeds meer lagen rond een enkel idee, de vocalen van Lee Douglas (zij krijgt meer ruimte dan ooit) en Vincent Cavanagh en de Radiohead-elementen. Radiohead hoor je onder andere terug in de ritmiek en het pianospel in Wildfires (een samenkomst van Videotape, Everything In Its Right Place en Sail To The Moon) en het rockende Leave It Behind, dat wat Oasis-achtige zanglijnen bevat. Ook in Back To The Start komt de naam Oasis in gedachten op.
Anderzijds is het album moderner en filmischer dan ooit met een grotere focus op elektronica (het instrumentale San Francisco), pianospel en klassieke arrangementen (het prachtige Endless Ways en het titelnummer met ritmetwists). Endless Ways leidt een sterke fase in die aanhoudt tot en met Springfield. Verrassend en geslaagd is daarna het loungy, jazzy Close Your Eyes, met blazers en Beth Gibbons-achtige zang van Lee, al kan het songmateriaal ook slaap verwekken.
Het gitaarwerk is nog steeds aanwezig, maar minder prominent dan voorheen. De productie is ruimtelijk, de nummers zijn over het algemeen rustig en het geheel is zeer fraai gearrangeerd en luistert weg als een soundtrack. Verwacht beslist geen stevige songs, op Leaving It Behind en Can't Let Go na. Slechts op enkele momenten pakt het album wat harder uit, maar het is toch doorgaans vooral ingetogen, wat zwaarmoediger en dromeriger dan de laatste platen met een vollere sound dan het minimalistische Distant Satellites. Uitschieters zijn er eigenlijk nauwelijks tot niet. Zwakke broeders evenmin, al zijn Ghosts en Can't Let Go minder opmerkelijk.
Het kost de nodige luisterbeurten om deze release te doorgronden en alsnog laat de plaat je met veel vraagtekens achter. Zowel met betrekking tot de teksten (die overigens geen betrekking hebben op de hoofdpersoon, maar op de levens van bepaalde bandleden) als met het niveau van de muziek. Ook al zijn er raakvlakken met het verleden, het klinkt veelal toch anders en bij vlagen desolaat. The Optimist zal voor uiteenlopende meningen onder de fans gaan zorgen. De Britten blijven zich wel ontwikkelen, maar de richting waarin zal niet iedereen tevreden stemmen.
Tracklist:
1. 32.63N 117.14W
2. Leaving It Behind
3. Endless Ways
4. The Optimist
5. San Francisco
6. Springfield
7. Ghosts
8. Can't Let Go
9. Close Your Eyes
10. Wildfires
11. Back To The Start
